Charakterystyczna dla psychoaktywnych substancji powodujących uzależnienie jest ich psychotoksyczność, objawiająca się obok wywoływania psychicznej zależności także innymi zmianami psychicznymi, a także zmianami zachowania się w następstwie zależnego stosowania. Takie substancje wywołują uzależnienie o różnych cechach charakterystycznych i o różnym nasileniu. Nasilenie zależności psychicznej może osiągnąć różne stopnie w zależności od rodzaju leku. Morfina i leki morfinopodobne, w szczególności zaś heroina i ketobemidon powodują stosunkowo szybko duże nasilenie zależności psychicznej. Łatwo i szybko wywołują również zależność kokaina, amfetamina i liczne amfetaminopodobne leki oraz barbiturany. Fizyczna zależność występuje w wyniku używania leków typu morfiny, alkoholu i barbituranów.

Rozróżnia się grupy farmakologiczne leków wywołujących uzależnienie.

  1. Grupa opium i opiatów. Należą tu m. in. morfina, heroina i kodeina oraz syntetyczne leki przeciwbólowe podobne w działaniu do morfiny, na przykład metadon, petydyna, lub dekstromoramid.
  2. Grupa alkoholu, barbituranów i barbituranopodobnych nasennych, kojących substancji. Oprócz alkoholu i barbituranów zalicz się do tej grupy takie substancje jak: wodnik chloralu, meprobamet, metakwalon, chlorodiazepoksyd, diazepam.
  3. Grupa amfetaminy i amfetaminopodobnych substancji, w skład której wchodzą: amfetamina, deksamfetamina, metamfetamina, metylofenidan i fenmetrazyna.
  4. Grupa kokainy. Należą tu liście krzewu Erythroxylum Coca i E. Novogranatense, zawierające kokainę.
  5. Grupa halucynogenów, czyli substancji wywołujących halucynacje np. lyzergid (dwuetyloamid kwasu lizergowego, LSD, LSD25), meskalina, psylocybina.
  6. Grupa konopi indyjskich (Cannabis Sativa, C. Indica) w postaci różnych preparatów lub przetworów z konopi, np. suszonego ziela (marihuana), bhang, lagga, kif, maconga, ziela zmieszanego z żywicą (ganja) oraz żywic: haszysz, czaras. Tetrahydrokannabinole są głównymi substancjami biologicznie aktywnymi w konopiach.
  7. Grupa lotnych rozpuszczalników, np. toluen, aceton, czterochlorek węgla, lotne składniki klejów do mas plastycznych.
  8. Grupa katu tj. rośliny Catha edulis Forssk., która zawiera częściowo jeszcze nie zidentyfikowane substancje o działaniu pobudzającym.